Tatarska obecność w Polsce sięga czasów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Początkowo osadnictwo tatarskie skupiało się głównie w rejonach Wielkiego Księstwa Litewskiego, w miejscach takich jak Wilno, Troki, Grodno czy Kowno. Jednak od XVII wieku Tatarzy zaczęli przenikać także na tereny Polski, często jako uchodźcy polityczni. Wśród nich znajdowali się zarówno potomkowie chanów, książąt, szlachty, jak i Tatarzy-Kozacy czy jeńcy wojenni z niższych warstw społecznych. Wszystkim tym grupom udzielano nadania ziemskie oraz przywileje, które gwarantowały im zachowanie autonomii kulturalnej i religijnej. Niektórzy, z biegiem czasu, przyjmowali spolszczone nazwiska oraz adoptowali szlachecki styl życia.
W obrębie obecnych granic Polski, Bohoniki i Kruszyniany wyłaniają się jako jedyne historyczne ośrodki osadnictwa tatarskiego. Obydwie te wsie, jeszcze przed podziałami terytorialnymi Rzeczypospolitej, należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego, gdzie Tatarzy, od końca XIV wieku, rozwinęli osadnictwo o charakterze wojskowym. W zamian za służbę wojskową, otrzymywali oni ziemię. Historia Bohonik i Kruszynian jest ściśle związana z buntami Lipków w latach 1667-1672, po których Jan III Sobieski darował Tatarom ziemię jako rekompensatę za niewypłacony żołd. W 1679 roku rotmistrzowie Bohdan Kieński i Gazy Sielecki zostali obdarowani wsią Bohoniki, natomiast pułkownik Samuel Murza Krzeczowski otrzymał Kruszyniany. Pierwsze muzułmańskie domy modlitwy w tych miejscowościach powstały na przełomie XVII i XVIII wieku. Dziedzictwo architektoniczne Tatarów w tych regionach jest nadal widoczne i cenione.
Polski Orient
Szlak Tatarski, zwany również Polskim Orientem, jest dziedzictwem tej wielowiekowej historii. Obejmuje on miejscowości w województwie podlaskim, w tym Bohoniki i Kruszyniany - dwie najważniejsze wsie, które są żywym świadectwem obecności islamu w Polsce. Szlak jest nie tylko świadectwem historycznym, ale także atrakcją turystyczną, pozwalającą zrozumieć i doświadczyć unikatowej kultury Tatarów polskich. Szlak Tatarski to szereg miejscowości podlaskich związanych historycznie, architektonicznie oraz współcześnie z kulturą tatarską w Polsce. Trasa prowadzi z Sokółki, przez Bohoniki, do Kruszynian, a szlak oznaczony jest kolorem zielonym. Trasę wzbogacają ciekawe krajobrazy Wzgórz Sokólskich oraz fragmenty wschodniej części Puszczy Knyszyńskiej.
Muzeum Ziemi Sokólskiej
Swoją podróż zaczynamy w Muzeum Ziemi Sokólskiej, umiejscowione w centrum Sokółki, w zabytkowym budynku z XVIII wieku, który niegdyś należał do nadwornego podskarbiego litewskiego Antoniego Tyzenhauza. Jedną z wystaw stałych jest dział poświęcony Tatarom Polskim. Ekspozycja ta stanowi znakomite wprowadzenie do poznania Szlaku Tatarskiego, prezentując historię i kulturę tej społeczności. W ramach wystawy można zobaczyć dokumenty piśmiennicze oraz osobiste pamiątki rodzin tatarskich związanych z regionem Sokólszczyzny, w tym daławary, hramotki i duaiki. Zwiedzający otrzymują też możliwość zgłębienia wiedzy na temat Islamu – religii wyznawanej przez Tatarów. Ważne pojęcia i zwyczaje są tu klarownie wyjaśnione. Ponadto, ekspozycja zawiera eksponaty związane z historią wojskowości Tatarów oraz informacje o ich obrzędach religijnych. Goście muzeum mogą również zapoznać się ze strojem duchownego, szczegółową budową meczetu w Bohonikach, a także dowiedzieć się więcej o tradycjach weselnych i pogrzebowych Tatarów.
Informacje praktyczne:
Godziny otwarcia: II-V – 9:00 – 16:00, VI – 10:00 – 15:00. W niedzielę – dostęp tylko dla grup zorganizowanych (powyżej 10 osób) w przypadku wcześniejszej rezerwacji. Grupy zorganizowane mają możliwość korzystana z własnego przewodnika. Rezerwację grupową należy zgłosić z co najmniej dwutygodniowym wyprzedzeniem.
Bilety wstępu: zwykły – 10 zł, ulgowy – 7 zł.
Szczegółowa informacja: www.muzeumziemisokolskiej.pl
Współrzędne: 53.40590, 23.49682
Mizar w Bohonikach
W odległości 9 km od Muzeum Ziemi Sokólskiej, w Bohonikach, znajduje się cmentarz muzułmański, zwany mizarem. Prezentuje się jako wyjątkowy przykład miejsca spoczynku o charakterze muzułmańskim na mapie Polski, zachowując swoją sakralną funkcję po dziś dzień. Z uwagi na jego istotne znaczenie historyczne, które nierozerwalnie splata się z dziejami oraz kulturą Tatarów polskich, obiekt ten został sklasyfikowany jako pomnik historii.
Jego początki datuje się na XVIII wiek, kiedy to prawdopodobnie został założony. Z biegiem czasu, zwłaszcza w XIX wieku, cmentarz rozszerzył swoje granice do dzisiejszych rozmiarów. Położony na wschodnim krańcu Bohonik, nieopodal głównej drogi, otacza go mur z bramą od strony południowej. Układ kwater, chociaż obecnie nieco trudny do odczytania, skrywa niewielką liczbę zabytkowych nagrobków, głównie w najstarszej, południowej części. Najdawniejszy z nich nosi datę 1796 roku. Wśród pozostałych, wiele pochodzi z drugiej połowy XIX wieku, okresu przedwojennego i powojennego. Większość z dawnych kamieni nagrobnych posiada zatarte inskrypcje i częściowo zatopione jest w ziemi. Przeważają tu granitowe głazy o gładkich frontach i zaokrąglonych szczytach, choć znajdziemy również stele i obeliski. Nowocześniejsze nagrobki nawiązują kształtem do tych spotykanych na cmentarzach chrześcijańskich, często przyjmując formę steli z lastrico, granitu czy marmuru, z inskrypcjami w języku polskim, a czasem rosyjskim, zawierającymi fragmenty Koranu oraz symbolikę półksiężyca z gwiazdą. Współrzędne mizara: 53.39924, 23.59495
Meczet w Bohonikach
Wiara tatarska w Polsce jest przykładem jak religia może być spleciona z historią i kulturą narodu. Tatarzy, będący mniejszością etniczną w Polsce, od wieków zachowują swoje muzułmańskie tradycje, tworząc połączenie wschodnich wierzeń z polskim kontekstem kulturowym. Wspólnoty tatarskie w Polsce praktykują sunnicki islam, podkreślając przy tym otwartość i integrację z szerszym społeczeństwem. Meczety, takie jak te w Kruszynianach czy Bohonikach, są świadectwem trwałości tatarskiej obecności i ich wiary. Oprócz funkcji religijnych, służą one jako centra kulturalne, edukacyjne i spotkań społeczności. Edukacja religijna odbywa się zarówno w domach, jak i podczas spotkań wspólnotowych, co pomaga młodym Tatarom w zrozumieniu i zachowaniu swojej tożsamości. Tatarzy w Polsce obchodzą tradycyjne muzułmańskie święta, takie jak Ramazan Bayram (Święto Przerwania Postu) i Kurban Bayram (Święto Ofiarowania).
Zaledwie kilometr od mizaru w Bohonikach znajdziemy meczet, który został zbudowany w 1873 roku, zastępując wcześniejszą świątynię niezachowaną do naszych czasów. Jego historia, naznaczona przez II wojnę światową, kiedy to służył jako szpital wojskowy. Renowacje przeprowadzone w latach 1982-1985 były starannie realizowane, mając na celu odrestaurowanie meczetu do pierwotnego stanu, z pokryciem dachu zmienionym z blachy na gont, co pomogło zachować tradycyjny wygląd budynku. Architektonicznie meczet charakteryzuje się prostokątnym rzutem, w tym prostokątnym mihrabem, czyli niszą skierowaną w stronę Mekki. Wnętrze meczetu składa się z trzech głównych pomieszczeń: sali modlitw mężczyzn, sali modlitw kobiet oraz przedsionka, który prowadzi do obu sal. Ta aranżacja wnętrza odzwierciedla tradycyjny podział funkcjonalny i płeć w islamie, z zachowaniem przestrzeni dla obu płci.
Informacje praktyczne:
Współrzędne: 53.39310, 23.59117
Bilety wstępu: 5 zł. Obiekt jest czynny od maja do września, 8:00 – 20:00. Można umówić się z przewodnikiem na zwiedzanie: nr tel. +48 667 037 691.
Kołduny, kartofelniki i pierakaczewniki
Znajdujący się tuż obok meczetu Dom Pielgrzyma oferuje odwiedzającym nie tylko noclegi, ale również możliwość skosztowania rozmaitych dań kuchni tatarskiej. Prowadząca kuchnię szefowa proponuje szereg unikalnych i smakowych doznań. Wśród nich warto zwrócić uwagę na kułduny, kartofelniki i pierakaczewniki, specjalność przygotowywaną z makaronowego ciasta z farszem baranim lub gęsim, przyprawionym cebulą i bogactwem przypraw, pieczoną w formie spiralnej rolady. Charakterystyczną cechą tatarskich potraw jest ich tłusty i pikantny profil smakowy, odzwierciedlający wschodnią tradycję kulinarną, która wyróżnia się intensywnością i ostrym charakterem przypraw w porównaniu do tradycyjnej polskiej kuchni. Na zakończenie posiłku, poleca się słodkie ciasta przygotowywane na wzór pierakaczewników, ale z nadzieniem serowym lub jabłkowym, które doskonale dopełniają tatarską ucztę. Dom Pielgrzyma mieści się pod adresem ul. Bohoniki 23.
Miejsce wielu kultur i religii
Zwiedzając szlak tatarski, nasza podróż poprowadzi nas przez Krynki, miasto, które choć w 1950 roku utraciło prawa miejskie, nadal kryje w sobie ślady dawnej świetności. Zlokalizowane przez Zygmunta I w 1509 roku i obdarzone własnym herbem, Krynki do dziś zachowały barokowy układ przestrzenny. Wyróżnia je centralnie położony sześcioboczny rynek, z którego wychodzi dwanaście ulic. W północnej części miasta blisko siebie położone są dwa ważne cmentarze: żydowski i prawosławny. Kirkut w Krynkach jest największą żydowską nekropolią w północno-wschodniej Polsce z około 3 tysiącami macew. Natomiast na cmentarzu prawosławnym można podziwiać cerkiew z XVIII wieku. Ważnym punktem jest też cmentarz katolicki, założony półtora wieku temu. Dodatkowo, w Krynkach znajdują się dwie dawne synagogi oraz ruiny Wielkiej Synagogi, a także neogotycki kościół katolicki z początku XX wieku i murowana cerkiew z drugiej połowy XIX wieku.
Podróżując dalej, 12-kilometrowy odcinek dzieli Krynki od Kruszynian, prowadząc przez malownicze pagórki i lasy. Warto zwrócić uwagę na czystą rzekę Nietupę, nad którą znajduje się stary młyn wodny, a w górnej części rzeki usytuowany jest rezerwat przyrody, chroniący siedliska bobrów.
Najstarszy meczet drewniany
W Kruszynianach ukaże się przed nami najstarszy w Polsce muzułmański meczet drewniany z XVIII w. Warto podkreślić, że w Polsce istnieją tylko dwa takie obiekty: w Bohonikach i właśnie w Kruszynianach. Meczet w tej miejscowości, podobnie jak jego odpowiednik w Bohonikach, charakteryzuje się prostokątnym rzutem, konstrukcją zrębową oraz kamienną podmurówką, co jest typowe dla tatarskiej architektury sakralnej. Jego trójspadowy dach, podobnie jak w Bohonikach, zwieńczony jest wieżyczką z cebulastym hełmem blaszanym, na którym osadzono sierp księżyca. Fasada meczetu, wraz z przedsionkiem prowadzącym do babińca, dwuskrzydłowymi drzwiami i oknami w ściankach bocznych, jest zwieńczona trójkątnym szczytem. Warta uwagi jest również architektura wież pełniących funkcje minaretów, z kopulastymi, ośmiobocznymi hełmami, na których umieszczono półksiężyce. W bezpośredniej bliskości meczetu w Kruszynianach znajduje się mizar, prawdopodobnie założony w drugiej połowie XVII wieku, tuż po osiedleniu się Tatarów w tym regionie. Cmentarz przeszedł rozbudowę i modernizację w 1983 roku, z poszerzeniem terenu i dodaniem nowych bram. Zachowano także fragment pierwotnego ogrodzenia, będący świadectwem dawnych granic cmentarza.
Informacje praktyczne:
Meczet jest czynny od maja do września, 9:00 – 19:00. W pozostałych miesiącach, przed przyjazdem należy telefonicznie umówić się z przewodnikiem-administratorem meczetu pod numerem telefonu +48 502 543 871. Bilety wstępu: bilet zwyczajny - 10 zł, bilet ulgowy - 5 zł. Zorganizowane grupy i wycieczki szkolne 250 zł (do 50 osób).
Zjedz tam, gdzie jadł książę brytyjski
Tatarska Jurta w Kruszynianach, prowadzona przez Dżennetę i Mirosława Bogdanowiczów, to restauracja ceniona za wyjątkową kuchnię tatarską. Wśród gości, którzy docenili jej smaki, znalazł się nawet brytyjski książę Karol podczas wizyty w 2010 roku. Restauracja słynie z tradycyjnych potraw, takich jak pieremiacze czy pierekaczewnik, które łączą prostotę i głębię smaku. Tatarska kuchnia, jak wyjaśnia Dżenneta Bogdanowicz, jest wynikiem dostosowania się do warunków życia. Od potraw jednogarnkowych z czasów koczowniczego życia, po różnorodne pierogi, gdy Tatarzy osiedlili się w domach. Proste zioła i przyprawy, wykorzystanie mięsa innych niż wieprzowina, jak jagnięcina, baranina, wołowina, i tradycyjnie gęsina, są charakterystyczne dla tej kuchni. Szczególnym daniem jest trybuszok, barani żołądek nadziewany mięsem, ziemniakami i cebulą, pieczony, stanowiący ulubioną potrawę właścicielki. Jurtę znajdziesz pod adresem: ul. Kruszyniany 58.
Tatarskie dziedzictwo w Polsce jest nie tylko świadectwem długiej historii integracji, ale także przykładem wzajemnego szacunku dla różnorodności kulturowej. Bohoniki i Kruszyniany, jako centra kultury tatarskiej, stanowią żywe pomniki przeszłości oraz są miejscem, gdzie nadal pielęgnowana jest tatarska kultura i tradycje.
