Zollverein, dawny gigant przemysłowy, odrodził się jako tętniące życiem centrum kultury, edukacji i turystyki. Co roku odwiedza go ponad 1,5 miliona turystów z całego świata, którzy mogą odkrywać nie tylko historię, ale także współczesne wydarzenia artystyczne i kulturalne.
Zollverein, historyczna kopalnia węgla kamiennego w Essen, w Niemczech, odgrywała kluczową rolę w rozwoju przemysłowym regionu Ruhry. Założona w 1847 roku przez Franza Haniela, stała się jedną z najbardziej znaczących kopalń węgla w Niemczech. Już w 1851 roku rozpoczęto tam wydobycie węgla, a do 1900 roku zatrudniano ponad 5 tysięcy górników. W tym czasie Zollverein była jednym z najważniejszych ośrodków przemysłowych w regionie, stanowiąc filar niemieckiego przemysłu ciężkiego, który napędzał rozwój gospodarczy całego kraju.
W 1926 roku nastąpił przełom w historii kopalni, kiedy została przejęta przez Vereinigte Stahlwerke AG, drugi co do wielkości koncern stalowy na świecie. To wydarzenie otworzyło nowy rozdział w działalności Zollverein, którego kulminacją było otwarcie szybu XII w 1932 roku. Szyb ten, zaprojektowany przez słynnych architektów Fritza Schuppa i Martina Kremmera, stał się symbolem nowoczesnej technologii górniczej i był uważany za techniczne arcydzieło. Był to wówczas największy zakład wydobywczy węgla na świecie, zdolny do produkcji 12 tysięcy ton czystego węgla dziennie, co czyniło go jednym z najwydajniejszych na świecie.
Zollverein odegrała kluczową rolę w historii niemieckiego przemysłu aż do 1986 roku, kiedy to zamknięto kopalnię, kończąc tym samym długą erę wydobycia węgla w tym miejscu. Ostatni górnicy zjechali na dół na swoją ostatnią zmianę 23 grudnia 1986 roku. W tym czasie, zakład koksowniczy nadal funkcjonował, ale w 1993 roku także zakończył działalność.
Zollverein, mimo zakończenia swojej działalności przemysłowej, nie została zapomniana. W latach 90. rozpoczęto proces rewitalizacji tego ogromnego kompleksu przemysłowego, zgodnie z ideą „zachowania poprzez adaptację”. Oznaczało to przekształcanie dawnych budynków przemysłowych na potrzeby kulturalne i edukacyjne. W 2001 roku UNESCO uznało kompleks przemysłowy Zollverein, w tym szyby XII i 1/2/8 oraz zakład koksowniczy, za Światowe Dziedzictwo Ludzkości, podkreślając jego ogromne znaczenie dla historii rozwoju tradycyjnych przemysłów ciężkich w Europie oraz wyjątkową architekturę w stylu Bauhaus.
Od momentu wpisania na listę UNESCO, Zollverein stało się jednym z najważniejszych ośrodków kultury i turystyki w Niemczech. Dawne hale produkcyjne i maszyny zostały przekształcone w muzea, galerie sztuki i centra konferencyjne.
Historia naturalna, kulturowa i przemysłowa
Muzeum Ruhr, które zostało otwarte w 2010 roku, zlokalizowane jest w dawnym budynku płuczki węgla na terenie szybu XII, oferuje fascynujący wgląd w historię naturalną, kulturową i przemysłową tego regionu. Stała wystawa prezentuje bogatą kolekcję ponad 6 tysięcy eksponatów, które ilustrują historię regionu Ruhry od czasów prehistorycznych aż po współczesność. Wystawa podzielona jest na trzy poziomy tematyczne: historię naturalną, historię kultury i okres industrialny. Widzowie mogą zobaczyć między innymi skamieniałości, minerały, a także narzędzia i artefakty związane z rozwojem przemysłu ciężkiego, który odegrał kluczową rolę w przekształceniu regionu w jedno z największych centrów przemysłowych w Europie.
Na poziomie przyrody zwiedzający mogą dowiedzieć się o geologicznych uwarunkowaniach regionu, jego krajobrazie oraz bioróżnorodności. Wystawa przedstawia także, jak działalność przemysłowa wpłynęła na ekosystemy i środowisko naturalne. Poziom kultury skupia się na rozwoju społeczeństwa w regionie Ruhry, prezentując eksponaty związane z życiem codziennym, kulturą i tradycjami mieszkańców regionu. Znajdują się tam również unikalne pamiątki związane z robotniczą klasą społeczną, która stanowiła trzon ludności regionu przez większość XIX i XX wieku. Poziom przemysłowy to kluczowy element wystawy, który ukazuje rozwój przemysłu ciężkiego, w tym węgla i stali, oraz ich wpływ na gospodarkę Niemiec i Europy. Zwiedzający mogą zobaczyć historyczne maszyny, narzędzia górnicze, a także archiwalne zdjęcia, które dokumentują trud pracy górników i hutników. Oprócz stałych wystaw, muzeum regularnie organizuje wystawy czasowe, które mogą dotyczyć różnych aspektów historii i kultury regionu, ale także globalnych tematów związanych z przemysłem, sztuką czy środowiskiem. Muzeum oferuje również bogaty program edukacyjny dla dzieci i dorosłych, a także oprowadzanie z przewodnikiem, które pozwala lepiej zrozumieć skomplikowaną historię tego miejsca. Dodatkowo, z tarasu widokowego na dachu dawnej płuczki węgla zwiedzający mogą podziwiać panoramiczny widok na teren Zollverein i okolicę, co daje wgląd w monumentalność dawnych struktur przemysłowych i ich integrację z nowoczesnym krajobrazem.
Sztuka współczesna
Zollverein to także prawdziwa mekka sztuki współczesnej. Unikalna architektura dawnej kopalni i koksowni stanowi tło dla różnorodnych działań artystycznych. Wśród najbardziej charakterystycznych dzieł sztuki na terenie Zollverein znajduje się instalacja „The Palace of Projects” autorstwa Ilji i Emilii Kabakov. To dostępna dla publiczności instalacja w dawnym magazynie soli, w której zaprezentowano 61 fikcyjnych projektów, mających na celu ulepszenie życia ludzkiego w niezwykły, często utopijny sposób. Prace te bawią się pojęciem utopii i stają się swoistym muzeum marzeń, które inspiruje widzów do kreatywnego myślenia i wyjścia poza utarte schematy. Zollverein to również przestrzeń dla monumentalnych rzeźb, które harmonijnie wkomponowują się w industrialny krajobraz. Na przykład „Forest of Sculptures” Ulricha Rückriema znajduje się na zalesionej hałdzie, a jego główną pracą jest „Castell” – monumentalny blok kamienny, którego struktura tworzy wewnętrzną przestrzeń, otwartą na horyzont. Dzieło to symbolicznie odnosi się do zmian, jakie przeszedł teren Zollverein, przeobrażając się z tętniącego pracą zakładu przemysłowego w miejsce sztuki i refleksji nad naturą. Innym ciekawym elementem jest „Werksschwimmbad”, czyli basen stworzony z dwóch zespawanych kontenerów morskich, który działa latem w miejscu dawnej koksowni. Ten artystyczny projekt autorstwa Dirka Paschke i Daniela Milohnica, stworzony w 2001 roku, stał się symbolem przemian w regionie Ruhry. Z miejsca intensywnej pracy i gorąca, koksownia przekształciła się w miejsce relaksu, gdzie mieszkańcy i turyści mogą odpocząć w otoczeniu surowej, industrialnej architektury. Każdej nocy część koksowni zamienia się w ogromne dzieło sztuki dzięki instalacji świetlnej „Monochromatic Red and Blue” autorstwa Jonathana Speirsa i Marka Majora. Czerwone światło, które oświetla 600-metrową baterię koksowniczą, nawiązuje do piekielnego ciepła, jakie wytwarzano podczas produkcji koksu, natomiast niebieskie światło na „białej stronie” koksowni symbolizuje wodę używaną do gaszenia koksu. Instalacja ta nie tylko podkreśla imponującą architekturę miejsca, ale również przypomina o jego przemysłowej przeszłości, tworząc symboliczne połączenie między przeszłością a przyszłością.
Branża kreatywna
Na terenie Zollverein swoje siedziby znalazły liczne firmy z branży kreatywnej, takie jak Schacht One, która specjalizuje się w innowacjach cyfrowych, oraz Accenture, światowy lider w doradztwie technologicznym, który otworzył biura w dawnych budynkach transformatorowych. Warto również wspomnieć o Folkwang University of the Arts, która prowadzi tam wydział projektowania, oferując młodym twórcom możliwość kształcenia w inspirującym, postindustrialnym otoczeniu. Działalność firm i szkół kreatywnych uzupełnia szeroka oferta kulturalna Zollverein.
Co roku na terenie dawnej kopalni odbywają się liczne wydarzenia artystyczne i kulturalne, takie jak koncerty, wystawy i festiwale. Jednym z najważniejszych wydarzeń są międzynarodowe targi sztuki Contemporary Art Ruhr (C.A.R.), które od 2006 roku dwa razy do roku przyciągają artystów oraz galerie z całego świata. Zollverein stało się jednym z najważniejszych ośrodków sztuki współczesnej w Niemczech, łącząc funkcje turystyczne, kulturalne i gospodarcze.
Zollverein to nie tylko miejsce o znaczeniu historycznym, ale również symbol transformacji regionu Ruhry. Dzięki obecności firm kreatywnych, instytucji edukacyjnych i licznym wydarzeniom kulturalnym, miejsce to staje się nowoczesnym centrum innowacji, sztuki i życia społecznego, które przyciąga zarówno turystów, jak i twórców z całego świata.
