232 lata temu, 3 maja 1791 r., Sejm Czteroletni przyjął ustawę rządową, która przeszła do historii jako Konstytucja 3 Maja. Była to druga na świecie i pierwsza w Europie ustawa regulująca organizację władz państwowych, a także prawa i obowiązki obywateli.
Historyk Wiktor Łozowski tłumaczy, że w XVIII wieku Rzeczpospolita Obojga Narodów znalazła się na krańcu upadku, co było skutkiem historii ostatnich kilkuset lat, czyli anarchia szlachecka, zgubne wojny XVII wieku i wojna północna na początku XVIII wieku oraz agresywna polityka sąsiednich państw. Potrzebne były zatem nieuniknione reformy.
– Właśnie potrzeba takich zmian, potrzeba ratowania i wzmocnienia państwa pojawiła się jeszcze w końcu panowania Augusta III Sasa, czyli w 1763 r., gdy powstały dwa ugrupowania polityczne „familia” i republikanie, zwolennicy i przeciwnicy reform. Gdy zwyciężył Stanisław August Poniatowski, przedstawiciel „familii”, to była próba przeprowadzenia reform w 1764 - 1766 r. r. Król jednak ich się zrzekł, gdyż rozpoczęła się konfederacja radomska i wtrąciła się caryca Katarzyna II – wyjaśnia historyk.
Ingerencja państw ościennych była zjawiskiem powszednim. W 1732 roku Rosja, Austria i Prusy zawarły traktat zwany przymierzem trzech czarnych orłów i nazwały siebie obrońcami ustroju Rzeczpospolitej, czyli anarchii szlacheckiej. Pozwalało to im nie dopuścić do zmian i reform. Reformy były zaprzepaszczone. Za nimi była konfederacja barska, pierwszy rozbiór, Sejm porozbiorowy, na którym wprowadzono niektóre zmiany, a mianowicie tworzenie Komisji Edukacji Narodowej.
Na prawdziwe reformy trzeba było zaczekać – do chwili, kiedy Rosja będzie wciągnięta do wojny z Turcją.
– Kolejną sprzyjającą dla Rzeczpospolitej okolicznością było to, że w tym okresie zepsuły się stosunki Rosji i Prus. Wówczas w 1788 r. był zwołano Sejm, który stał się Czteroletnim. Z tego powodu, że była zawiązana konfederacja, która uniemożliwiała zrywanie sejmu poprzez liberum veto – mówi Łozowski. Dodaje, że w 1790 r. dołączyli nowi posłowie, przedstawiciele sejmików, a dawni posłowie nie zostali wycofani. Dlatego podwoiła się liczba zwolenników Konstytucji.
Do końca kwietnia 1971 r. przeprowadzono takie reformę finansową, wojskową czy o miastach. Potrzebna była ustawa zasadnicza, która uprawomocni te wszystkie reformy.
Dlaczego Konstytucja została uprawomocniona 3 maja? Wiktor Łozowski wyjaśnia, że planowano posiedzenie na 5 maja. Ale uwzględniając to, że przeciwnicy Konstytucji przebywali jeszcze na wielkanocnych wakacjach, postanowiono potajemnie zwołać zwolenników Izby Poselskiej i Sejmu 3 maja i w ten sposób uniknąć konfrontacji.
Przeciwnicy uchwalenia Konstytucji odebrali to jako zamach stanu, który z punktu widzenia prawnego takim i był, ale umożliwił przyjęcie tej bardzo ważnego dokumentu.
Konstytucja przestała w praktyce obowiązywać 24 lipca 1792 roku, w momencie przystąpienia króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej, czyli po nieco ponad 14 miesiącach, w ciągu których Sejm Czteroletni uchwalił szereg ustaw szczegółowych, będących rozwinięciem jej postanowień. Przestała natomiast być obowiązującym aktem prawnym 23 listopada 1793 roku. Sejm grodzieński uznał wtedy Sejm Czteroletni za niebyły i uchylił wszystkie ustanowione na nim akty prawne.
Zdaniem Wiktora Łozowskiego, nie była to idealna Konstytucja, chociaż wzorowała się na konstytucji amerykańskiej, na deklaracji niepodległości Ameryki, deklaracji praw człowieka Francji. Tym niemniej był to swoisty kompromis dawnych republikanów i tak zwanych nowych.
Konstytucja 3 Maja formalnie zniosła liberum veto, zlikwidowała podział na Polskę i Litwę ustanawiając jedno państwo Rzeczpospolitą Polską, wprowadziła trójpodział władzy na ustawodawczą (Sejm), wykonawczą (król i rząd) oraz niezawisłe sądy, chłopi zostali objęci ochroną prawną państwa.
Czytaj również
Głównym autorem tekstu Konstytucji 3 maja był król Stanisław August Poniatowski, istotny wkład w jej spisanie mieli też Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj oraz sekretarz królewski Scipione Piattoli. Według Ignacego Potockiego i Hugo Kołłątaja, Konstytucja 3 maja była „ostatnią wolą i testamentem gasnącej Ojczyzny”.
Oryginał rękopiśmienny Konstytucji 3 maja początkowo był przechowywany w Wilanowie w zbiorach Archiwum Publicznego Potockich zgromadzonych przez Stanisława Kostkę Potockiego, uczestnika obrad Sejmu Czteroletniego. W latach 70. XIX wieku na mocy umów rodzinnych archiwum zostało przekazane do podkrakowskich Krzeszowic, a po 1945 roku powróciło do Warszawy i znalazło się w Archiwum Głównym Akt Dawnych.
