Dwa litewskie muzea otrzymały pod koniec ubiegłego roku wyjątkowy prezent: w wyniku badań udowodniono, że peleryna (płaszcz z kapturem) przechowywana w Litewskim Narodowym Muzeum Sztuki oraz biret (czapka) w Litewskim Muzeum Narodowym należały do uroczystego stroju akademickiego pierwszego rektora Uniwersytetu Wileńskiego Piotra Skargi.
Relikwie przechowywane przez ponad 400 lat w obliczu różnych historycznych perypetii ostatni raz widziane były w jednym miejscu w 1936 roku, a następnie na długi czas zniknęły z pola widzenia. Choć miejsce przechowywania trzeciej części zestawu – togi – nadal pozostaje tajemnicą, odkryte części mają zostać ponownie pokazane publiczności wiosną tego roku.
Badania, które przyniosły zdumiewające odkrycia, przeprowadziła dr Miglė Lebednykaitė, kierownik Działu Kultury Etnicznej i Antropologii Litewskiego Muzeum Narodowego. Świadczą nie tylko o profesjonalizmie litewskich naukowców, ale także przypominają o bezcennych wartościach kultury litewskiej, która zachowała się mimo wyzwań historycznych.
Eleganckie i uroczyste szaty rektora
Uroczysty strój rektora składa się z trzech części. Toga (długi płaszcz) należąca do Piotra Skargi wykonana była z czerwonego aksamitu. Peleryna (płaszcz z kapturem noszony na todze), która zakrywała ramiona aż do łokci, była obszyta złotymi galonami, zapinana na złote klamry z pętelkami, wykonana w tym samym kolorze co toga, i podszyta białym jedwabiem. Strój wieńczyło rektorskie nakrycie głowy, niewielki „koronowany” kapelusz – biret. Jest aksamitny, jasnoczerwony, obszyty złotym galonem, z jedwabną frędzlą w tym samym kolorze na górze.
– Każdy szczegół, materiał i kolor ubioru rektora miał znaczenie i podkreślał jego status – kontynuowanie zaszczytnej tradycji poprzedników. Peleryna – aby pilnie i starannie chronić całą społeczność uniwersytecką, biret – aby mądrze wykonywać wszystkie swoje obowiązki i honorowo reprezentować społeczność uniwersytecką – mówi autorka badania Miglė Lebednykaitė.
Podczas świąt akademickich taki strój symbolizował wewnętrzną strukturę uczelni i członków jej społeczności – rektora, profesorów i doktorów nauk. Uroczysty strój rektora noszony był również przy specjalnych okazjach, takich jak przyjęcie królów i ich rodzin na uniwersytecie, rozpoczęcie nowego roku akademickiego czy nadanie doktoratu.
Stroje te można zobaczyć na portrecie Piotra Skargi, namalowanym przez nieznanego artystę w pierwszej połowie XVII wieku, który jest przechowywany w Litewskim Muzeum Narodowym. Wśród wielu innych przedstawionych insygniów, takich jak berło symbolizujące prawa i wolności uniwersytetu, sygnet i otwarta księga statutów, możemy zobaczyć części uroczystego stroju akademickiego rektora – pelerynę i czteroramienny biret – umieszczone na stołku.
– Jest to jeden z najwcześniejszych ikonograficznych wizerunków insygniów Uniwersytetu Wileńskiego, jakie do nas dotarły. Zwraca uwagę fakt, że peleryna jest namalowana z wielką precyzją – widoczne są szczegóły zapięcia i obramowania galeonów. Oczywiste podobieństwo wystroju i proporcji do autentycznej peleryny Piotra Skargi sugeruje, że malowano z natury – mówi Lebednykaitė.
Można przypuszczać, że władca Stefan Batory mógł podarować uniwersytetowi berło i togę z peleryną dla pierwszego rektora, ale nie ma żadnych źródeł historycznych potwierdzających tę darowiznę. Według badaczki, historia togi pierwszego rektora została podjęta przez społeczność akademicką odrodzonego w okresie międzywojennym Wileńskiego Uniwersytetu Stefana Batorego i wraz z zachowanym artefaktem dotarła do naszych czasów.
Ukrywano przed wywózką do Moskwy
Los uroczystego stroju akademickiego Skargi po zamknięciu uniwersytetu nie został jeszcze dogłębnie zbadany. Badania Lebednykaitė umożliwiły prześledzenie tych burzliwych czasów i zlokalizowanie brakujących, ale nie utraconych części ubioru rektora.
– Uroczysty strój akademicki był tradycyjnie przekazywany z rektora na rektora, ale po stłumieniu buntu, który trwał kilka lat, w 1832 r. Uniwersytet Wileński został zamknięty i rozpoczęto niszczenie skarbów jego biblioteki, archiwów, muzeów i sal wykładowych. Analiza zebranych danych pokazuje jednak, że uroczysty strój akademicki Skargi, w przeciwieństwie do berła i sygnetu, które zostały wywiezione do Petersburga, pozostał w Wilnie i został ukryty jako relikwie w skarbcu katedry wileńskiej – mówi Lebednykaitė.
Zamknięta uczelnia nie działała do 1919 r., kiedy to po przyłączeniu Wilna do Polski została reaktywowana pod nazwą Uniwersytet Stefana Batorego. Ponownie przypomniano uroczysty strój akademicki Piotra Skargi. W okresie międzywojennym był on eksponowany z okazji wielkich uroczystości uniwersyteckich w 1919, 1929 i 1936 roku.
Dzięki badaniu ikonografii i źródeł historycznych udało się prześledzić drogę tych relikwii do 1936 roku, kiedy to po raz ostatni widziano je w jednym miejscu.
Według badaczki, ślady po nich zaginęły prawdopodobnie wraz z wybuchem II wojny światowej, a podczas wywłaszczania majątków kościelnych trafiły do muzeów, gdzie nie udało się ustalić ich pochodzenia: „To był burzliwy czas i wiele rzeczy zaginęło, ale dziś można z całą pewnością zidentyfikować dwa z trzech elementów ceremonialnego stroju akademickiego Skargi. Odkrycie wielu nowych materiałów ikonograficznych i opisy szczegółów tych przedmiotów w źródłach historycznych wyraźnie odpowiadają temu, co mamy teraz. Wcześniej tego nie mieliśmy”.
Od kaptura do peleryny, od „konfederatki” do biretu
Badaczka przesłała do Litewskiego Narodowego Muzeum Sztuki najwcześniejszą znaną fotografię togi, peleryny i biretu Skargi, opublikowaną w 1912 r. w wydawanym w Wilnie czasopiśmie „Litwa i Ruś”. Doprowadziło to do identyfikacji jednego elementu, który bardzo przypominał najbardziej ozdobną część stroju akademickiego rektora – pelerynę.
Po bliższym zbadaniu odkryto, że eksponat, o którym mowa, trafił do zbiorów ówczesnego Państwowego Muzeum Sztuki w Wilnie wraz z szatami liturgicznymi w 1953 r., kiedy to przeniesiono skarby skarbca katedry wileńskiej. W oryginalnej księdze rachunkowej eksponat został zapisany jako „nakrycie głowy – kaptur”.
– Po oględzinach eksponatu stało się jasne, że jest to rzeczywiście zachowana część ceremonialnego stroju akademickiego Skargi – peleryna z końca XVI wieku. Na podstawie znalezionego materiału ikonograficznego udało nam się potwierdzić niemal w stu procentach zgodność pod względem tkanin i dekoracji. Nawet brakująca broszka jest taka sama, jak ta, której nie widać na fotografii z 1912 r., kiedy szata była przechowywana w skarbcu katedry wileńskiej – mówi Lebednykaitė.
Kolejnym przedmiotem, którego pochodzenie zostało potwierdzone badaniami, jest biret rektora. Biret, który przez długi czas znajdował się w Muzeum Narodowym Litwy, był eksponowany w Nowym Arsenale obok wspomnianego portretu Piotra Skargi.
– Czapka ta trafiła do muzeum pod nazwą „konfederatka” i przez długi czas była eksponowana jako „biret rektora Uniwersytetu Wileńskiego”. Zawsze podejrzewano, że może to być nakrycie głowy Piotra Skargi, ale dopiero teraz możemy to stwierdzić na pewno, ponieważ przeprowadzono szczegółową analizę źródeł historycznych i ikonografii – mówi Lebednykaitė.
Badania pozwoliły również ostatecznie zaprzeczyć pochodzeniu togi rektora Uniwersytetu Wileńskiego, która była przechowywana w Muzeum Narodowym Litwy w latach 60. i 70. XX wieku. Stwierdzono, że jest to ubiór damski w stylu japońskim, więc obecna lokalizacja togi Skargi pozostaje nieznana.
Lebednykaitė przyznaje, że badania nie dostarczyły żadnych wskazówek co do tego, dlaczego ślady artefaktów urywają się po ich przekazaniu do muzeum: „Nie mamy żadnych odpowiedzi. Być może wciąż gdzieś czekają na odnalezienie, ale nie wykluczałabym możliwości, że prawdziwe pochodzenie tych przedmiotów mogło zostać celowo ukryte. Ktokolwiek je przekazał, mógł to przemilczeć, aby ukryć tożsamość narodową. A może pracownicy muzeum, którzy otrzymali eksponat, postanowili nie opisywać go szczegółowo, zapewniając mu tym samym większą ochronę w niespokojnych czasach. Trudno powiedzieć, co się wtedy działo”.
Zostanie ponownie eksponowany
Litewskie Muzeum Narodowe, Litewskie Narodowe Muzeum Sztuki i Uniwersytet Wileński zgodziły się, że to odkrycie w zbiorach obu muzeów może być świetną okazją do ożywienia tradycji eksponowania strojów rektorskich.
Uroczysty strój akademicki Piotra Skargi był wcześniej eksponowany w 1929 r., kiedy w październiku obchodzono 350. rocznicę założenia Uniwersytetu Wileńskiego i 10. rocznicę jego ponownego otwarcia. Po raz pierwszy zaprezentowano wówczas zrekonstruowaną Aulę im. Franciszka Smuglewicza. W 1936 r. w auli Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie odbyły się obchody 400. rocznicy urodzin pierwszego rektora Piotra Skargi, podczas których w Auli Smuglewicza ponownie zaprezentowano uroczysty strój akademicki Skargi.
– Dziedzictwo Uniwersytetu Wileńskiego jest bardzo rozproszone z powodu różnych kataklizmów historycznych i towarzyszących im strat. Dokładamy wszelkich starań, aby poznać je jak najlepiej i przynajmniej w ten sposób przywrócić je naszej pamięci. Odkrycia tego rodzaju mają oczywiście wielką wartość, ponieważ posiadamy bardzo niewiele artefaktów z najwcześniejszego okresu historii Uniwersytetu Wileńskiego. Odkrycie i pokazanie autentycznego stroju pierwszego rektora jest świadectwem historycznej tradycji Uniwersytetu Wileńskiego i jest szczególnie istotne w kontekście zbliżającej się 450. rocznicy powstania uczelni – mówi prof. dr Rimvydas Petrauskas, rektor Uniwersytetu Wileńskiego.
Odkryte artefakty zostaną odrestaurowane w Centrum Konserwacji Pranasa Gudynasa Litewskiego Narodowego Muzeum Sztuki i Centrum Konserwacji Litewskiego Muzeum Narodowego.
– Chociaż to ważne odkrycie jest niezwykle radosnym wydarzeniem dla historii litewskiej kultury i szkolnictwa wyższego oraz, oczywiście, dla muzealnictwa, przypomina również o bolesnych wydarzeniach, które dotknęły nasz kraj i wzywa nas do spojrzenia z wielką odpowiedzialnością na zachowanie posiadanych skarbów kultury w dzisiejszym niespokojnym świecie. Po raz kolejny jesteśmy przekonani o ważnej roli naszych profesjonalnych konserwatorów w przywracaniu miłośnikom kultury dziedzictwa kulturowego zniszczonego przez czas i okupację – mówi dr Arūnas Gelūnas, dyrektor generalny Litewskiego Narodowego Muzeum Sztuki.
Publiczność będzie mogła zobaczyć fragmenty stroju akademickiego pierwszego rektora Uniwersytetu Wileńskiego – pelerynę i biret – w kwietniu 2025 r., kiedy to odbędzie się inauguracja rektora Uniwersytetu Wileńskiego.
Piotr Skarga herbu Pawęża, SJ (ur. 2 lutego 1536 w Grójcu, zm. 27 września 1612 w Krakowie) – polski jezuita, teolog, pisarz i kaznodzieja, czołowy polski przedstawiciel kontrreformacji, kaznodzieja nadworny Zygmunta III Wazy, rektor Kolegium Jezuitów w Wilnie, pierwszy rektor Uniwersytetu Wileńskiego. Sługa Boży, proboszcz kapituły katedralnej lwowskiej w 1564 roku, kanclerz kapituły katedralnej lwowskiej, wielki penitencjarz ustanowiony przez papieża Piusa V. Autor szeregu dzieł polemicznych, teologicznych, rozpraw dogmatycznych i duchowych takich jak: Żywoty świętych, Kazania sejmowe, przygodne i o Siedmiu Sakramentach.
