Literówki, błędne zapisy, niezgodność danych na grobach i w bazie danych, a nawet brak ewidencji. Cyfryzacja nekropolii w Wilnie miała być wyjątkowym dokonaniem, tymczasem w przypadku starych cmentarzy okazała się klęską.
Ponad dwa lata temu Samorząd Miasta Wilna zainicjował innowacyjne rozwiązanie w celu nie tylko zachowania historii, ale też jej udostępnienia mieszkańcom – wykonano obszerną digitalizację cmentarzy wileńskich, w tym również starych nekropolii. W katalogu internetowym można znaleźć dane o miejscu pochówku konkretnej osoby wpisując jej imię i nazwisko.
Tu jednak zaczyna się kłopot. Okazało się, że nie każdego zmarłego można w systemie znaleźć, ponieważ nazwiska i imiona niektórych z nich w katalogu zapisano w różnych wersjach językowych, a do tego – z błędami.
Istnienie nieścisłości pierwsi zauważyli członkowie Społecznego Komitetu Opieki nad Starą Rossą (SKOnSR). Chcąc zbadać, dlaczego takie błędy powstały, Dariusz Lewicki z Komitetu postanowił osobiście dokonać analizy nagrobków i porównać z danymi pochowanych tam osób w systemie.
Wyniki okazały się jednak druzgocące. Z każdą kolejną sprawdzoną alejką cmentarza społecznik notował kolejne błędy w imionach i nazwiskach w katalogu online. W niektórych przypadkach, zdaniem Lewickiego, miało się wrażenie, że chodzi o różne osoby.
Prowadzony chęcią poznania prawdziwej skali problemu, Lewicki własnoręcznie sprawdził aż ponad 14 tys. nagrobków - ponad 3 tys. z nich miały błędne zapisy w rejestrze cyfrowym.
Główny problem dotyczy poprawnej pisowni w języku polskim i litewskim nazwisk oraz imion osób pochowanych na zabytkowych nekropoliach stolicy Litwy: Starej i Nowej Rossie, św. Piotra i Pawła, Antokolskim i Bernardyńskim.
Nie mniej kłopotów stwarzają też wykonane do e-katalogu fotografie dokumentacyjne, na których część nagrobka jest poza zdjęciem, a napisy często są nieczytelne, co też mogło przyczynić się do błędnego odczytu przez system napisów nagrobnych.
Lewicki wykrył też kilkadziesiąt nagrobków, które wcale nie zostały wciągnięte do bazy danych, ponieważ brakowało zapisu o nich w księgach cmentarnych.
Zleceniodawcą projektu digitalizacji wileńskich cmentarzy jest Samorząd Miasta Wilna, wykonawcą – firma ID Vilnius (wcześniej „Vilniaus planas”). Według samorządu, imiona i nazwiska, wpisane do rejestru, pochodzą z ksiąg cmentarnych, co też jest wskazane przy danych osoby w katalogu cyfrowym.
Dariusz Lewicki jednak zauważa, że w księgach cmentarnych z owego okresu (pomijając dwudziestolecie międzywojenne) przeważnie pisano cyrylicą. W obecnej wersji „odpisu księgi pogrzebowej“ imiona i nazwiska są zapisane w alfabecie litewskim, tzn. zapis jest częściowo zlituanizowany. Niestety błędy, jak wskazuje Lewicki, zdarzały się nawet przy zapisach w języku państwowym.
Członek komitetu zaznacza, że podczas dokonywania inwentaryzacji starych nekropolii wykonawcy mogli zasięgnąć m.in. do katalogu online grobów na Rossie, jaki w latach 2014-2016 stworzyli studenci i wykładowcy Uniwersytetu im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Ten katalog, jak zauważa Lewicki, stanowi przykład dokładnego spisywania grobów, gdzie nazwiska w każdej formie językowej są zapisane poprawnie.
- Warto w bazie danych wykorzystać taką metodę, że u góry napisać, jeżeli bierzemy jakiś nagrobek, jak było w księdze cmentarnej, czyli przeważnie cyrylicą, u dołu - jak to brzmi w języku litewskim, a jeszcze niżej - jak jest na nagrobku, przeważnie w języku polskim. Oczywiście, na nagrobkach czasami w tamtych czasach zdarzały się błędy, literówki, ale uważam, że warto pozostawić to tak, jak było napisane na nagrobku. To by na pewno było rozwiązanie sprawiedliwe – tłumaczy Lewicki, z wykształcenia magister zarządzania dziedzictwem kulturowym i ochrony zabytków.
Społecznik o zaistniałym problemie informował zarówno spółkę ID Vilnius, która była odpowiedzialna za wykonanie prac cyfryzacji cmentarza, jak też Samorząd Miasta Wilna - wystosował w tej sprawie odpowiednie pisma do tych instytucji. Kwestię tę poruszył też podczas spotkania mera Valdasa Benkunskasa z organizacjami pozarządowymi w marcu. Jednak, jak zauważa w rozmowie z naszą redakcją, komitet na razie nie doczekał się od władz stołecznych konkretnej odpowiedzi w tej sprawie.
W przekonaniu członka SKOnSR, samorząd Wilna powinien zatrudnić specjalistów z dobrą znajomością języków (polskiego, litewskiego i rosyjskiego), mających doświadczenie w tego typu pracach, którzy dokonaliby rzetelnej kontroli każdego wpisu. Poprawy, w opinii społecznika, wymagają też zdjęcia zamieszczone w katalogu – powinny być wykonane od nowa przez zawodowych fotografów i spełniać podstawowe wymogi fotografii dokumentacyjnej.
Na razie jednak naprawa błędów odbywa się w sposób doraźny – Dariusz Lewicki wysyła do spółki informację o konkretnym odnotowanym przypadku niezgodności danych, z rzetelnością dokumentalisty opisuje w jaki sposób napis w katalogu cyfrowym miałby zostać naprawiony, dołącza też linki do źródeł z poprawnym zapisem.
Takich zgłoszeń Lewicki wysłał już własnoręcznie około tysiąca.
- Komunikacja zwrotna ze strony administratora cmentarzy jest, około 95 proc. błędów, które wysyłałem, zostały naprawione. Uważam, że jako komitet i społecznicy powinniśmy się o to upominać, nie dawać zapominać, że taki problem istnieje. Oczywiście, tych błędów pozostało jeszcze wiele na Starej Rossie, a jeszcze mamy inne cmentarze – mówi specjalista ochrony zabytków.
Dariusz Lewicki w imieniu Komitetu zwrócił się w ostatnim czasie o pomoc i wsparcie do polityków, instytucji i organizacji na Litwie, dbających o zachowanie polskiej kultury i tożsamości.
W czerwcu doszło do spotkania Lewickiego z dyplomatami Ambasady RP w Wilnie. Zasugerowano, by komitet poczynił starania w celu współpracy stołecznego samorządu z Uniwersytetem im. Kard. S. Wyszyńskiego w Warszawie, by polska uczelnia udostępniła stworzoną przez siebie bazę grobów na Rossie samorządowej spółce.
Konsultacji przedstawicielowi Komitetu udzieliła też prawniczka z Uniwersytetu Michała Romera prof. Katarzyna Bogdziewicz. Z kolei Europejska Fundacja Praw Człowieka w najbliższym czasie zapowiedziała wystosowanie odpowiedniego pisma do Samorządu MIasta Wilna z prośbą o przyłożenie większych starań w naprawę wszystkich nieścisłości w internetowym rejestrze cmentarnym.
W rozmowie z naszą redakcją samorządowa spółka ID VIlnius zaznaczyła, że wirtualny rejestr cmentarzy zawiera obecnie bardzo dużą ilość danych - ponad 300 tys. zarejestrowanych miejsc pochówku - więc pewne rozbieżności mogą występować.
Spółka zapewnia, że w ostatnich latach system rejestru cmentarzy miasta Wilna został ulepszony, aby uniknąć rozbieżności w zapisie nazwisk.
- Umożliwiono wyszukiwanie zmarłej osoby zarówno według danych rejestru papierowego, jak i danych z nagrobka, a w polu wyszukiwania utworzono funkcję pomocy, która pomaga znaleźć podobne wyniki wyszukiwania. Strona rejestru cmentarza w Wilnie została również przetłumaczona na język polski, rosyjski i angielski – w tych językach umożliwiono wyszukiwanie danych pochówku, zgłaszanie błędów, komentarzy i dodatkowych informacji. Wyszukiwanie osób zmarłych jest możliwe zarówno przy użyciu znaków polskich, jak też cyrylicy i jidysz – podaje spółka w odpowiedzi.
Przedstawiciel spółki Jokūbas Baltrukonis zaznaczył, że specjaliści odpowiadają na każde zapytanie, sprawdzają informacje i na bieżąco aktualizują system.
Co więcej, spółka zapewniła naszą redakcję, że są już też plany aktualizacji i poprawy jakości zdjęć w katalogu cyfrowym.
- Istnieją plany aktualizacji i poprawy zdjęć, a my jesteśmy otwarci na współpracę w celu ulepszenia i uczynienia cyfrowego katalogu starych grobowców jeszcze bardziej dostępnym – podał redakcji lrt.lt przedstawiciel spółki ID Vilnius.
Cyfrowy rejestr wileńskich cmentarzy i grobów: https://zemelapiai.vplanas.lt/kapines/
Przykłady źle wykonanej fotografii dokumentacyjnej z cmentarza na Rossie są dostępne tutaj:
