Od początku rosyjskiej inwazji pojawiło się zdecydowanie więcej zapytań i wątpliwości, których wyrażeń powinniśmy używać – „w Ukrainie“ i „do Ukrainy“ czy „na Ukrainie“ i „na Ukrainę“. Rada Języka Polskiego wydała opinię rozstrzygająca poprawność użycia tych wyrażeń. Dotyczy ona również wyrażeń „w Litwie“ i „na Litwie“.
– Zwyczaj językowy preferujący przyimki „na“ i „do“ w odniesieniu do nazw niektórych bezpośrednich i pośrednich sąsiadów Polski ukształtował się bardzo dawno, kiedy zupełnie inne były granice państw oraz poczucie wspólnoty państwowej czy dynastycznej. Stanowi on relikt dawnej rzeczywistości, nie jest zaś przejawem kwestionowania suwerenności Ukrainy, Litwy, Łotwy, Białorusi, Słowacji ani Węgier (z nazwami tych państw łączymy zwyczajowo przyimek „na“). Jednak niezależnie od faktycznych przyczyn jakiegoś zwyczaju językowego ważne jest, jak odbierają go ludzie, których on dotyczy – zauważa Rada Języka Polskiego.
Językoznawcy przypominają, że w Polsce już od dziesięcioleci trwa dyskusja, czy nie powinniśmy mówić o wszystkich obcych krajach niewyspiarskich z regularnymi przyimkami „do“ i „w“ (w latach międzywojennych dyskusja ta dotyczyła głównie Litwy). Jednak powojenne słowniki poprawnościowe zalecały posługiwanie się konstrukcjami z przyimkiem „na“. Mimo to od kilku lat składnia „do Ukrainy/Białorusi“, „w Ukrainie/Białorusi“ wyraźnie zwiększa frekwencję w polszczyźnie, nie bez znaczenia dla refleksji nad językiem były rewolucje w obu krajach, a ostatnio rosyjska agresja na Ukrainę.
Rada przytacza również statystyki częstości użycia konstrukcji na Ukrainie i w Ukrainie od początku 2022 roku w tekstach prasowych korpusu monitorującego Monco (frazeo.pl). Składnia na (kolor jasnoniebieski) wciąż zdecydowanie przeważa, ale składnia w (kolor fioletowy) wzrosła lawinowo od pierwszego dnia rosyjskiej agresji. W połowie marca 2022 na Ukrainie było tylko trzy razy częstsze niż w Ukrainie.
– W wypadku Ukrainy jest jeszcze więcej językowych argumentów za konstrukcjami w „Ukrainie / do Ukrainy“. Oficjalna nazwa tego państwa nie zawiera słowa republika ani innego – brzmi po prostu Ukraina. Nie możemy więc wybrać wersji bardziej oficjalnej i łączyć przyimka w ze słowem republika, tak jak to robimy z nazwami innych państw (por. oficjalne: „w Republice Białorusi/Republice Litewskiej“), gdyż taka wersja nie istnieje – piszą językoznawcy.
Rada Języka Polskiego apeluje do szerokiego stosowania składni „w Ukrainie“ oraz podkreśla, że oba typy połączeń (zarówno „do Ukrainy / w Ukrainie, jak i na Ukrainę / na Ukrainie“) są poprawne.
-Uznajmy konsekwentnie, że podobnej ewolucji podlegają także połączenia z nazwami Białoruś, Litwa, Łotwa, Słowacja oraz Węgry, wszystkie one mają potwierdzenie w źródłach historycznych z przyimkami „w“ oraz „do“, nawet „do Węgier“ i „we Węgrzech“. Takie połączenia można akceptować i dziś, choć obywatele tych państw na ogół nie protestują przeciw polskiemu przyimkowi „na“ – piszą w opinii członkowie Rady.
Dr Kinga Geben z Centrum Polonistycznego Uniwersytetu Wileńskiego zapytana o zastosowanie połączenia „w Litwie“, odpowiada urywkiem „Pana Tadeusza“ Adama Mickiewicza: - „Pytasz, czy wszędzie w Litwie ten się zwyczaj chowa?/ Niestety! Już i do nas włazi moda nowa”. Przykłady przemawiają za argumentem, że konstrukcja „w Litwie” była w języku polskim obecna i jej użycie jest zgodne z historyczno-językowymi danymi. Sądzę, że w prasie funkcjonowały obie formy: na Litwie /w Litwie, na Litwę/do Litwy. - tłamaczy.
– Czy zalecałabym „w Litwie, do Litwy“ jako formę, której należy nauczać w szkole? Chyba na razie nie. Różne wahania istnieją w języku (np. mam tę/tą książkę, zjem ten banan/tego banana) i nam to nie przeszkadza, więc przy nauczaniu przyimków należy zaznaczać, że mamy formę tradycyjną „na Litwie“ i bardziej nowoczesną, ekspansywną „w Litwie“ – podsumowuje dr Geben.
