Wolność słowa jest jedną z najważniejszych wartości demokratycznych. Jednak eksperci zauważają, że jest czasami wykorzystywana do maskowania podżegania do nienawiści. Czy wolność słowa oznacza, że mogę napisać wszystko w Internecie? Gdzie przebiega granica między wolnością słowa a mową nienawiści? Monika Guliakaitė, prawniczka z Litewskiego Centrum Praw Człowieka, odpowiada na te pytania i wyjaśnia granicę między wolnością słowa a podżeganiem do nienawiści.
Wolność słowa nie jest absolutna
Swobodne wystąpienia publiczne to nowa, dopiero kształtująca się praktyka w państwach okupowanych niegdyś przez Związek Radziecki, które odzyskały niepodległość. - W Związku Radzieckim obywatele nie mogli krytykować władz sowieckich. Poprawiano lub zakazywano dzieła sztuki, literaturę i teatr, cenzurowano media, które nie odpowiadały ówczesnej ideologii itd. – zauważa Guliakaitė. Zdaniem specjalistki, po dokonaniu oceny kontekstu, zrozumiałe staje się, dlaczego granice między wolnością słowa a podżeganiem do nienawiści wydają się wielu osobom na Litwie trudne do określenia.
Artykuł 25 Konstytucji Republiki Litewskiej stanowi, że człowiek ma prawo do wyrażania swoich przekonań, ale w tym samym artykule stwierdza się również, że wolność słowa nie jest absolutna – może być ograniczona w przypadkach przewidzianych prawem. Należy również podkreślić, że Konstytucja stanowi, iż wolność słowa jest niezgodna z różnymi czynami przestępczymi. Według M. Guliakaitė „w dzisiejszej Litwie z takimi ograniczeniami spotykamy się niezwykle rzadko i tylko w wyjątkowych przypadkach”.
Opinia, zniewaga czy mowa nienawiści?
Mowa nienawiści może być identyfikowana za pomocą kilku kryteriów: do jakiej osoby lub grupy społecznej jest skierowana, na czym opiera się zawarte w niej twierdzenie oraz do czego ma ono służyć. Mowa nienawiści może zachęcać do przemocy, dyskryminować poprzez określone działania. Należy również ocenić, czy osoba w tekście po prostu wyraża dezaprobatę dla cudzych przekonań i myślenia, czy też stara się wykazać, że jakaś osoba lub grupa nie jest warta równych praw i dlatego musi zostać „ukarana”.
- Na przykład, każdy może wyrazić swoją opinię na temat szeroko dyskutowanego na początku tego roku pocałunku dwóch mężczyzn na scenie podczas rozdania nagród M.A.M.A. Nie daje to jednak prawa do podżegania do nienawiści wobec osób ze względu na ich orientację seksualną, zachęcania do przemocy wobec nich lub innej dyskryminacji, ponieważ przekracza granice wolności słowa”, – mówi M. Guliakaitė.
Powoływanie się na wolność słowa lub twierdzenie, że „to tylko moja opinia” często staje się sposobem na usprawiedliwienie mowy nienawiści. Powiedzenie „ja uważam” nie zmienia treści wypowiedzi, a o tym, co stanowi mowa nienawiści, przesądza, zdaniem prawnik, treść. - Różnica między tymi rzeczami jest dość wyraźnie określona w Konstytucji Republiki Litewskiej i Kodeksie karnym. Człowiek może wyrażać swoje zdanie, przekonania, o ile nie przekracza granic czynów przestępczych – podżegania do nienawiści, nawoływania do dyskryminacji, przemocy - mówi Guliakaitė.
Jeśli jakaś osoba jest znieważana, ważne jest odróżnienie zwykłych obywateli od urzędników państwowych. Według M. Guliakaitė granice wolności słowa są znacznie szersze, jeśli agresywny język skierowany jest przeciwko politykowi. Zastraszanie i obraźliwe komunikowanie się z innymi osobami nie jest prawnie zabronione, ale jest objęte przepisami litewskiego kodeksu cywilnego i karnego. Na przykład, jeśli jakaś osoba czuje, że jej honor i godność zostały naruszone, może wystąpić do sądu. Nie jest to jednak kwestia prawa karnego, w przeciwieństwie do mowy nienawiści, która może być skierowana nie tylko do jednostki, ale także do różnych grup społecznych.
Ważne jest również, aby ocenić, do jakiej cechy lub właściwości osoby lub grupy skierowana jest wypowiedź. Według M. Guliakaitė istnieje duża szansa, że jeśli komentator będzie dążył do absolutyzacji określonej grupy społecznej, przypisując jej pewne negatywne skojarzenia, które zachęcają do dyskryminacji lub wrogości, będzie to mowa nienawiści.
Zauważyłeś przypadek mowy nienawiści w Internecie? Możesz to łatwo i szybko zgłosić na platformie zgłaszania przestępstw z nienawiści manoteises.lt/pranesk
Tekst jest częścią projektu Be Hate Free. Projekt jest realizowany przez Litewskie Centrum Praw Człowieka, Departament Mniejszości Narodowych przy Rządzie Republiki Litewskiej, Uniwersytet Witolda Wielkiego, Europejską Fundację Praw Człowieka, współfinansowany w ramach unijnego programu Prawa, Równość i Obywatelstwo, przez szwedzkie Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz Fundację Dobrej Woli. Za treść tekstu odpowiada wyłącznie autor.
