Departament Mniejszości Narodowych przy Rządzie Republiki Litewskiej zwrócił się do Państwowej Inspekcji Językowej, Kancelarii Rządu Republiki Litewskiej, Ministerstwa Kultury oraz Głównej Komisji Etyki Służbowej, wzywając do oceny publicznych wypowiedzi szefa Państwowej Inspekcji Językowej dotyczących używania słów „Murzyn” i „Cygan”.
Departament podkreśla, że takie wypowiedzi są sprzeczne z podstawowymi zasadami praw człowieka, godzą w mniejszości narodowe i wprowadzają społeczeństwo w błąd w szczególnie wrażliwej kwestii. Komunikacja instytucji państwowych powinna opierać się na szacunku dla godności człowieka oraz zasadach równości i niedyskryminacji, a używany język powinien łączyć i sprzyjać włączaniu społecznemu.
Litwa, przystępując do Unii Europejskiej, zobowiązała się do zapewnienia praw mniejszości narodowych oraz przestrzegania zasad praw człowieka. Dlatego w oficjalnej komunikacji używanie terminów określających grupy rasowe i narodowe powinno odpowiadać zarówno standardom międzynarodowym, jak i oczekiwaniom samych mniejszości narodowych.
Praktyka instytucji Unii Europejskiej w tej kwestii jest spójna – zaleca się stosowanie języka opartego na szacunku i uzgodnionego ze społecznościami. W wydaniu Parlamentu Europejskiego „Glossary of Sensitive Language for Internal and External Communications” wyraźnie wskazano, że termin „Cygan” nie powinien być używany w odniesieniu do osób, które same się tak nie identyfikują.
W dokumentach Biura Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka podkreśla się również, że termin „Romowie” jest uznawany za neutralny i pełen szacunku, natomiast historycznie ukształtowane określenia, takie jak „gypsy” czy ich odpowiedniki w językach narodowych, często mają negatywne konotacje i nie są zalecane w oficjalnej komunikacji.
8 października 2020 roku Międzynarodowy Sojusz na rzecz Pamięci o Holokauście, w którego działalność aktywnie zaangażowana jest także Litwa, przyjął definicję antycyganizmu. Obejmuje ona nie tylko przejawy marginalizacji, segregacji czy przemocy fizycznej, lecz także deprecjonowanie kultury i stylu życia Romów oraz mowę nienawiści skierowaną przeciwko Romom i innym osobom czy społecznościom, które współcześnie są postrzegane, stygmatyzowane i prześladowane przy użyciu określenia „Cyganie”.
Departament zwraca również uwagę na niezgodne z prawdą stwierdzenie szefa Państwowej Inspekcji Językowej: „Te twierdzenia, że ich społeczność nie chce tego słowa, są dla mnie całkowicie nieprzekonujące. Proszę wejść na stronę Departamentu Mniejszości Narodowych i sprawdzić, jak nazywa się ich wspólnota narodowa. <...> Sami nazwali swoją wspólnotę „Ognisko Cygańskie’”.
Zgodnie z art. 16 ust. 3 ustawy Republiki Litewskiej o mniejszościach narodowych, pojęcie „wspólnota narodowa” odpowiada używanemu w ustawie pojęciu „mniejszość narodowa”. W związku z tym twierdzenie szefa inspekcji, że romska wspólnota narodowa (czyli romska mniejszość narodowa) nazwała się nazwą jednego konkretnego podmiotu prawnego, nie odpowiada treści obowiązujących przepisów.
Ponadto wspomniana organizacja została założona w 1997 roku, a w 2023 roku została zlikwidowana i obecnie nie istnieje. W związku z tym twierdzenia łączące tę nazwę ze współczesną romską mniejszością narodową są bezpodstawne, wprowadzające w błąd i niezgodne z rzeczywistością.
Obecnie na Litwie nie ma ani jednego podmiotu prawnego reprezentującego interesy romskiej mniejszości narodowej, którego nazwa zawierałaby obraźliwe słowo „Cygan”.
Departament Mniejszości Narodowych podkreśla, że instytucje państwowe oraz ich przedstawiciele, komentując kwestie bezpośrednio dotyczące mniejszości narodowych, muszą opierać się nie tylko na zasadach etyki służbowej, lecz także na zobowiązaniach międzynarodowych, przestrzegać spójnej polityki wobec mniejszości narodowych oraz kierować się sprawdzonymi faktami i argumentami. W przypadku wątpliwości lub pytań Departament Mniejszości Narodowych jest zawsze gotowy do udzielania konsultacji i przekazywania niezbędnych informacji w tym zakresie.
– Obowiązkiem nas wszystkich, a szczególnie przedstawicieli państwa, jest wzmacnianie języka litewskiego jako czynnika jednoczącego wszystkich mieszkańców Litwy, a nie raniącego mniejszości narodowe, dyskryminującego czy tworzącego podziały. Posługując się sformułowaniami podsycającymi nienawiść, dyskredytujemy sam język litewski, podczas gdy powinniśmy robić odwrotnie – odpowiedzialnie dobierać słowa, tworząc zdania, które sprzyjają wzajemnemu szacunkowi, tolerancji, inkluzywności i jedności różnych grup społecznych. Powinniśmy zadbać o to, by dobre, poprawne gramatycznie, słowa ze „Słownika języka litewskiego” nie przekształciły się w mowę nienawiści – powiedział dyrektor Departamentu Dainius Babilas.
Współpracując z organizacjami zrzeszającymi mniejszości narodowe oraz działającymi na rzecz realizacji ich praw, Departament od wielu lat prowadzi działania wspierające integrację społeczności romskiej oraz tworzące niedyskryminujące, oparte na szacunku i inkluzywne środowisko dla przedstawicieli mniejszości narodowych.
Nieodpowiedzialne i obraźliwe publiczne wypowiedzi utrudniają oraz podważają wysiłki państwa litewskiego w zakresie integracji i włączania mniejszości narodowych, dlatego konieczne jest reagowanie na takie wypowiedzi i niepozostawianie ich bez odpowiedzi.
Departament, jako instytucja Rządu Republiki Litewskiej uczestnicząca w kształtowaniu i realizacji polityki państwa wobec mniejszości narodowych, zawsze reagował i będzie reagować na sytuacje mające istotny wpływ na realizację wizji budowy spójnego społeczeństwa litewskiego, w pełni wykorzystującego potencjał mniejszości narodowych zamieszkujących kraj dla jego rozwoju.
